abdomen (شکم) در پزشکی به بخشی از تنه گفته میشود که بین قفسه سینه (thorax) و لگن (pelvis) واقع شده است. این ناحیه که به فارسی “شکم” یا “میانگاه” نامیده میشود، حاوی برخی از حیاتیترین ارگانهای بدن است. درک صحیح از معنی abdomen و ساختار پیچیده آن، نه تنها برای متخصصان پزشکی، بلکه برای عموم مردم جهت درک بهتر عملکرد بدن و شناسایی به موقع مشکلات سلامتی ضروری است.
آناتومی شکم: بیشتر از یک اندام
در پزشکی، abdomen تنها به یک اندام خاص اشاره ندارد، بلکه یک ناحیه تشریحی (anatomical region) است که شامل ساختارهای متعددی میشود. این ناحیه از پایین دندهها شروع شده و تا بالای استخوانهای لگن ادامه مییابد. دیافراگم، عضله اصلی تنفسی، به عنوان سقف این ناحیه و ورودی لگن به عنوان کف آن در نظر گرفته میشود.
برای توصیف دقیقتر محل دردها یا یافتههای غیرعادی، پزشکان شکم را به چهار ربع (quadrants) یا نه ناحیه (regions) تقسیم میکنند. این تقسیمبندی به آنان کمک میکند تا به سرعت ارگان مرتبط با مشکل را شناسایی کنند. برای مثال، درد در ربع راست پایین (Right Lower Quadrant) میتواند نشانه آپاندیسیت باشد.
لایههای دیواره شکم: از پوست تا عضلات
دیواره شکم از چندین لایه تشکیل شده که هر کدام عملکرد خاص خود را دارند:
- پوست (Skin)
- بافت زیرپوستی (Subcutaneous tissue): حاوی چربی و بافت همبند.
- عضلات (Muscles): این لایه شامل چندین گروه عضلانی مهم مانند عضلات راست شکمی (Rectus Abdominis) و عضلات مایل (Obliques) است که وظیفه محافظت از ارگانهای داخلی، حفظ وضعیت بدن و کمک به حرکات تنه را بر عهده دارند.
- فاشیای عمقی (Deep fascia)
- پریتونوم جداری (Parietal Peritoneum): یک غشای نازک که سطح داخلی حفره شکمی را میپوشاند.
ارگانهای حیاتی در حفره شکمی (Abdominal Cavity)
حفره شکمی فضایی است که توسط دیواره شکم محصور شده و میزبان بسیاری از ارگانهای گوارشی و دیگر اندامهای حیاتی است. این ارگانها شامل:
- دستگاه گوارش:
- معده (Stomach)
- روده کوچک (Small Intestine) شامل دوازدهه، تهیروده و درازروده
- روده بزرگ (Large Intestine) شامل کولون
- کبد (Liver)
- کیسه صفرا (Gallbladder)
- لوزالمعده (Pancreas)
- دستگاه ادراری:
- کلیهها (Kidneys)
- میزنایها (Ureters)
- دستگاه عروقی:
- aorta شکمی (شریان اصلی بدن) و شاخههای آن
- ورید اجوف تحتانی (Inferior Vena Cava)
- طحال (Spleen) که بخشی از سیستم لنفاوی و ایمنی است.
- غدد فوق کلیوی (Adrenal Glands)
بسیاری از این ارگانها توسط یک غشای محافظ به نام پریتونوم (Peritoneum) پوشانده شدهاند.
وقتی شکم درد نشانه خطر است
درد شکم (Abdominal pain) یکی از شایعترین دلایل مراجعه افراد به پزشک است. درک این که درد در کدام ناحیه از abdomen قرار دارد، میتواند سرنخ مهمی برای تشخیص باشد:
- درد در قسمت فوقانی شکم: ممکن است مربوط به معده (مانند ورم معده)، دوازدهه (زخم اثنیعشر)، لوزالمعده (پانکراتیت) یا کبد باشد.
- درد در سمت راست شکم: اغلب با مشکلات کبد، کیسه صفرا یا آپاندیس (اگر درد در پایین باشد) مرتبط است.
- درد در سمت چپ شکم: میتواند نشانه مشکلات طحال یا دیورتیکولیت باشد.
- درد منتشر در سراسر شکم: گاهی نشانه عفونتهای ویروسی، گاستروانتریت یا انسداد روده است.
هشدار: در صورت تجربه درد ناگهانی و بسیار شدید شکم، درد همراه با تب، استفراغ خونی، مدفوع خونی یا قیری، یا سفتی و حساسیت شدید شکم، باید فوراً به دنبال مراقبتهای پزشکی باشید.
علوم پزشکی مرتبط با abdomen
شکم حوزه تخصص چندین شاخه پزشکی است:
- گاستروانترولوژی (Gastroenterology): تخصص در تشخیص و درمان بیماریهای مری، معده، روده کوچک، روده بزرگ، کبد، کیسه صفرا و لوزالمعده.
- جراحی عمومی (General Surgery): انجام اعمال جراحی مانند آپاندکتومی، جراحی فتق و جراحیهای سرطانهای شکمی.
- اورولوژی (Urology): تخصص در درمان بیماریهای سیستم ادراری و تناسلی مردان.
- رادیولوژی (Radiology): استفاده از تکنیکهایی مانند سونوگرافی، سیتی اسکن و امآرآی برای تصویربرداری و تشخیص بیماریهای شکمی.
حفظ سلامت شکم: نکات کاربردی
برای حفظ سلامت abdomen و ارگانهای درون آن، رعایت این نکات ضروری است:
- تغذیه سالم: مصرف فیبر کافی (میوهها و سبزیجات)، نوشیدن آب به مقدار زیاد و پرهیز از غذاهای چرب و فرآوریشده.
- فعالیت بدنی منظم: ورزش به بهبود حرکات روده و تقویت عضلات شکم کمک میکند.
- مدیریت استرس: استرس میتواند تاثیر مستقیمی بر سلامت معده و روده ها داشته باشد.
- پرهیز از سیگار و الکل: این مواد میتوانند به کبد، لوزالمعده و معده آسیب جدی وارد کنند.
- معاینات دورهای: به ویژه اگر سابقه خانوادگی بیماریهای گوارشی یا سرطان دارید.
